Śladami Dywizjonu 303

Fot. 1 - Pomnik Polish War Memorial


Dywizjon 303, czyli Brygada Kościuszkowska była myśliwskim oddziałem Polaków walczących w bitwie o Anglię podczas II wojny światowej. I choć zapisali się oni na kartach historii nie tylko Wielkiej Brytanii, ale i Europy złotymi literami, to nie zostali należycie uhonorowani ani przez rząd angielski, ani żaden inny aliancki kraj (o powojennym rządzie w Warszawie nawet nie wspominając).

Bitwa o Anglię miała miejsce w 1940 roku i była kampanią powietrzną pomiędzy niemieckim Luftwaffe a brytyjskim RAFem, czyli Royal Air Force (Królewskie Siły Powietrzne).
Dywizjon Kościuszkowski w trakcie wojny był uznany za najskuteczniejszy dywizjon RAFu. Choć po latach historycy nie znaleźli potwierdzenia wszystkich zgłoszonych zestrzeleń, a części nie można przypisać z całą pewnością któremukolwiek z oddziałów, to Dywizjon 303 pozostaje jednym z najlepszych. To o jego pilotach-myśliwcach mówi się, że „wpłynęli na bieg wojny i odmienili losy świata[1].

Polscy piloci byli bardzo dobrze wyszkoleni, ostrzelani, reprezentowali najwyższy poziom profesjonalny, a nie bez znaczenia była ich narodowa śmiałość i odwaga. Poza tym przeszli kampanię wrześniową i kampanię francuską, co dało im ogromne doświadczenie bojowe.

Fot. 2 - Uliczka Dęblin w okolicy muzeum Battle of Britain Bunker
Napis: "Polska Akademia Lotnicza, wielu pilotów z 303 (polskiego) Dywizjonu
 walczących podczas bitwy o Anglię szkoliło się w Dęblinie"


Podczas II wojny światowej w Wielkiej Brytanii walczyli i oddawali życie nie tylko piloci w kilkunastu różnych dywizjonach lotniczych, ale i inni żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, a było ich ponad 200 tysięcy!

Fot 3 - Liczba żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytanii

Pamięć należała się i należy im wszystkim.

W wielkiej Defiladzie Zwycięstwa w Londynie, która po raz pierwszy odbyła się w 1946 roku i miała niemal 15 kilometrów, udział wzięło około 2 miliony ludzi. Na czele pochodu szli przedstawiciele około 30 sprzymierzonych państw…oprócz polskich żołnierzy.

Pomimo wcześniejszych deklaracji brytyjskiego rządu i pomimo wielkiego wkładu Polaków we wspólne zwycięstwo, Polska została zdradzona. Między innymi poprzez zgodę premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchilla i prezydenta USA Roosevelta na oddanie jej pod zwierzchnictwo Związku Radzieckiego oraz przyzwolenie na stworzenie w Warszawie rządu zdominowanego przez komunistów, lekceważąc tym polski rząd na uchodźstwie z siedzibą w Londynie.


Fot. 4 - List powitalny Winstona Churchilla do Polskich Sił Zbrojnych z 1940 r.


Zaproszenie na paradę zostało wysłane zatem do Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej w Warszawie, gdzie już wcześniej oświadczono (w lutym 1946 roku), że Polskich Sił Zbrojnych nie uznaje się za formacje Wojska Polskiego. Powracający do kraju żołnierze byli zagrożeni represjami, a dowódcy zostali wręcz pozbawieni polskiego obywatelstwa. W czasie pomiędzy zaproszeniem a defiladą, brytyjskie władze rozpoczęły rozwiązywanie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (przeciw czemu polski Rząd Emigracyjny oficjalnie nie zaprotestował).
Ostatecznie nie przysłano delegacji z Warszawy na Paradę Zwycięstwa, przypuszczalnie ze względu na negatywne zdanie Moskwy w tej sprawie.

Fot 5 - Defilada Zwycięstwa w Londynie w 1946 r.


W związku z pominięciem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w planach parady, kontrowersje powstały nawet w brytyjskim parlamencie. Rząd  brytyjski, chcąc zachować pewien kompromis, zaprosił jedynie polskich lotników, aby wzięli udział w paradzie u boku Brytyjczyków z RAF, jednak w ramach solidarności z pozostałymi formacjami, zaproszenie to zostało odrzucone.

Dziś możemy oddać hołd tym brawurowym mężczyznom, często chłopcom, którzy walczyli nie tylko dla swojego pokolenia, ale i dla kolejnych, a zatem też dla nas. „Chcieliśmy odzyskać Polskę” – powiedział Witold Urbanowicz, dowódca Dywizjonu 303.

Fot. 6 - Piloci Dywizjonu 303
Od lewej: Mirosław Ferić, Kanadyjczyk John Kent, Bogdan Grzeszczak,
Jerzy Radomski, Jan Zumbach, Witold Łokuciewski, Bogusław Mierzwa (zasłonięty),
Zdzisław Henneberg, Jan Rogowski i Eugeniusz Szaposznikow. 




Londyn Centralny


1.    Battle of Britain Monument przy Victoria Embankment

Pomnik Bitwy o Anglię jest w postaci dwóch granitowych bloków wyłożonych tablicami z brązu, na których umieszczone są płaskorzeźby lub informacje na temat lotników biorących udział w misjach bojowych. Powstał „na cześć ich ducha i poświęcenia”. Polacy mają tam również swoje miejsce, a godło Dywizjonu Kościuszkowskiego wyróżnia się jako się jako odmienne od pozostałych.

Adres: 79 Whitehall, SW1A 2NS Westminster
Pomnik zlokalizowany jest przy nabrzeżu naprzeciw London Eye, po drugiej stronie Tamizy.

Fot 7 - Battle of Britain Monument

Fot 8 - Battle of Britain Monument

Fot. 9 - Battle of Britain Monument


2.    Muzeum im. gen. Sikorskiego w Instytucie Polskim

Instytut Polski między innymi gromadzi, przechowuje i opiekuje się pamiątkami związanymi z historią Polski, głównie z zakresu działań zbrojnych na terenie Wielkiej Brytanii, choć nie tylko. Muzeum zajmuje 3 piętrowy budynek, w którym znajduje się wielka liczba rekwizytów poczynając od czasu wojen napoleońskich. Głównymi pomieszczeniami są pokoje: generała Andersa i generała Sikorskiego.

Od samego wejścia gość przechwytywany jest przez przewodnika i oprowadzany tak interesująco, że nawet osoba nie mająca szerokiej wiedzy historycznej, spędzi tam ciekawie dwie godziny.

Muzeum jest darmowe. Czynne  od wtorku do piątku  w godz. 9.30 – 16.00 i w każdą pierwszą sobotę miesiąca w godz. 10.30-16.00
Adres: 20 Prince’s Gate, SW7 1PT Londyn

Fot. 10 - Budynek muzeum
przy Instytucie Polskim w Londynie

Fot. 11 - Z tyłu: skrzydło niemieckiego samolotu strąconego przez Dywizjon 303

Fot. 12 - Strój pilota myśliwca
z czasu II wojny światowej


3.    St Clement Danes Church

Kościół anglikański St Clement Danes jest centralnym kościołem Royal Air Force. Odbywają się tam msze upamiętniające ważne wydarzenia Królewskich Sił Zbrojnych.
W północnej nawie na podłodze jest miejsce poświęcone Polskim Siłom Powietrznym. Wyszczególnione są na nim polskie dywizjony.

Adres: Strand, WC2R 1DH Westminster

Fot. 13 - St Clement Danes Church w Londynie

Fot 14 - St Clement Danes Church w Londynie
jako główny kościół RAF

Fot 15 - Miejsce pamięci polskich lotników
w kościele St Clement Danes w Londynie



Londyn Zachodni


4.    The Battle of Britain Bunker

Jest to muzeum–bunkier bitwy o Brytanię (zwanej też bitwą o Anglię), będący w czasie wojny centrum dowodzenia 11 Grupy Myśliwskiej RAF, w skład której wchodził Dywizjon 303.

Na powierzchni można zobaczyć myśliwiec Hurricane (z biało-czerwoną szachownicą – znakiem polskich Sił Powietrznych) oraz myśliwiec Spitfire, kilkumetrowej wysokości pomnik Keitha Parka – dowódcy 11 Grupy Myśliwskiej w trakcie bitwy o Anglię, flagi państw alianckich oraz informację o liczbie lotników. Znajduje się też tam sklepik, w którym można zakupić książki i opracowania o Dywizjonie 303, nawet w języku polskim.

Wewnątrz bunkra jest pokój operacyjny i mała wystawa pamiątek.

Bilety: Zwiedzanie powierzchni jest darmowe, zwiedzanie bunkru kosztuje 4 funty
Adres: Wren Avenue, UB10 0BE Uxbridge

Fot. 16 - Myśliwiec Hurricane Mk I,
którym latał Witold Urbanowicz, dowódca Dywizjonu 303
na terenie muzeum The Battle of Britain Bunker

Fot. 17 - Wnętrze podziemnego centrum dowodzenia
w The Battle of Britain Bunker

Fot. 18 - Wystawa pamiątek w podziemnej części
The Battle of Britain Bunker


5.    Polish War Memorial

Polish War Memorial jest pomnikiem i miejscem pamięci poległych lotników z polskich dywizjonów w Wielkiej Brytanii w czasie II wojny światowej.
Projekt ten został zrealizowany w 1948 roku z inicjatywy Polish Air Force Association (Związek Lotnictwa Polskiego). Zwieńczony jest orłem odlanym z brązu.

Fot 19 - Polish War Memorial w Londynie

Na murze zamykającym plac pomnikowy wyrytych jest około 2000 nazwisk polskich lotników, którzy zginęli w czasie II wojny światowej.

Fot 20 - Nazwiska poległych polskich lotników
na terenie Polish War Memorial

Na tyłach pomnika jest zlokalizowany zielony skwer – Polski Park Pamięci.

Fot. 21 - Tablica informacyjne przy Polskim Parku Pamięci
(z drugiej strony ten sam tekst jest w języku angielskim)

Polish War Memorial zlokalizowany jest niedaleko lotniska RAF Northolt, gdzie stacjonował m. in. Dywizjon 303.

Adres: Rondo na skrzyżowaniu autostrady A40 z West End Road, niedaleko przystanku autobusowego o nazwie Polish War Memorial; Ruislip HA4 6QX

Warto zatrzymać się przejeżdżając obok tego pomnika. Samo "rzucenie okiem" z samochodu czy autobusu nie oddaje niesamowitej atmosfery tego miejsca.


6.    Pub Orchard

Ulubiony pub polskich lotników wciąż funkcjonuje! Z lotniska na Northolt mieli tam oni około dwa kilometry drogi.
To w nim piloci różnych dywizjonów i narodowości świętowali zwycięstwa i zalewali smutki, tam wymieniali się wiadomościami z frontu i tańczyli z dziewczynami. Był czas, kiedy polscy piloci byli celebrytami uwielbianymi za swoje umiejętności bojowe i za szarmanckie zachowanie wobec kobiet.
Według relacji płk Kornickiego (dowódcy Dywizjonu 317) na koniec każdego wieczoru orkiestra grała tam dwa hymny: „God Save the King” oraz „Jeszcze Polska nie zginęła”, podczas których wszyscy(!) goście stali na baczność. Właściciel lokalu znany był z tego, że za każdy zestrzelony niemiecki samolot, otwierał butelkę szampana.
Na zewnątrz lokalu jest mała atrapa myśliwca, a w środku w salce bilardowej są zdjęcia naszych lotników.
Obecnie pub należy do sieci Beefeater.

Adres: Ickenham Road, HA4 7DR Ruislip

Fot. 22 - Pub Orchard w Londynie

Fot. 23 - Na zewnątrz lokalu Orchard

Fot. 24 - Zdjęcia w pubie Orchard


7.    Cmentarz Northwood

Na cmentarzu Northwood znajduje się specjalna kwatera, na której spoczęło 54 lotników polskich (a także innych narodowości). Jest to miejsce, które wywołuje wiele emocji, głównie smutek. Pozwala uświadomić sobie, jak wielu żołnierzy było młodzieńcami - w wieku naszych narzeczonych, synów czy wnuków. Daty przywodzą na myśl stracone życie, jakie mogli, ale którego nie doświadczyli młodzi bohaterowie. Na przykład sierżant Tadeusz Andruszków pochowany na tym cmentarzu, który jest wymieniony na pomniku Battle of Britain przy Victoria Embankment, zginął nie ukończywszy 20 roku życia.

Adres: Chestnut Avenue, HA6 1HU Nortwood

Fot. 25 - Grób polskiego lotnika na cmentarzu Northwood


Fot. 26 - Kwatera na cmentarzu Northwood w Zachodnim Londynie,
na której spoczywają polscy lotnicy

           


Turyści i Polacy mieszkający w Wielkiej Brytanii, weźcie pod uwagę słowa Arkadego Fiedlera, jakie zawarte są we wstępie jednego z kolejnych wydań jego książki: „Więc z ową uczciwością, jaką włożyłem w pisanie „Dywizjonu 303”, z tym samym sumieniem chciałbym skierować apel do wszystkich rodaków na świecie, by nie głuszyli głosu swego serca i uświadomili sobie, czym jest ojczyzna”. Odwiedźcie zatem obiekty związane z Dywizjonem 303 i innymi polskimi żołnierzami, nawet jeśli nie czujecie bliskości ze sprawą II wojny światowej. Przekonacie się, że w takich miejscach serce się otwiera: jednocześnie krwawi i napełnia dumą. Chwila zadumy i moc emocji – są pokłonem dla wszystkich żołnierzy-Polaków, którzy walczyli lub też oddali życie za naszą (każdego z nas!) wolność w dziś otwartej Europie.

Fot. 27 - Ławka przy Polish War Memorial


„Gdyby Polska nie stała po naszej stronie w tamtych dniach (…) płomień wolności mógłby zgasnąć jak świeca na wietrze”, przyznała obecna królowa Elżbieta II.



Uwaga: W czasie pandemii koronawirusa przed wybraniem się do zadaszonych obiektów, należy sprawdzić w Internecie, czy dane miejsce jest udostępnione dla zwiedzających oraz czy nie jest wymagane uprzednie zarejestrowanie się na konkretną godzinę (z powodu ograniczeń ilości osób zwiedzających w jednym czasie).



Zapraszamy do polubienia profilu Nietypowy Londyn na Facebooku, gdzie jest jeszcze więcej ciekawostek.



Główne źródła informacji:
1.    „Sprawa honoru. Dywizjon 303 Kościuszkowski”, Llyne Olson, Stanley Cloud, Andrzej Findeisen/A.M.F. Plus Group, Warszawa, 2004
2.    „Dywizjon 303”, Arkady Fiedler, Bernardinum, Pelplin, 2017
3.    Artykuł „Parada Zwycięstwa bez Polaków”, Janusz Wróbel, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” Nr 10-11 (81-82), ss 99-107, Warszawa, 2007
4.    Strona internetowa gminy Hillingdon w Londynie dotycząca Szlaku Pamięci Polskich Sił Powietrznych https://archive.hillingdon.gov.uk/polishtrail (w języku polskim)

Źródła fotografii:
Fot. 1, 2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26 – zdjęcia własne
Fot. 3 – „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” Nr 10-11 (81-82), s. 107, Warszawa, 2007
Fot. 4 – strona internetowa Instytutu Polskiego i Muzeum imienia generała Sikorskiego www.pism.co.uk
Fot. 5, 6 – domena publiczna
Fot. 15 – autor Martin Addison, www.geograph.org.uk/photo/680517